Historia Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 1 w Chełmnie

    Pierwsza wzmianka o Chełmnie zwanym po łacinie „Culmen” sięga XI w. Ziemia chełmińska wchodziła w skład monarchii piastowskiej, a później, po rozbiciu dzielnicowym, była związana politycznie z dzielnicą mazowiecką. W 1228 r. również Chełmno ostatecznie zostało przekazane w ręce Krzyżaków. W 1233 r. Wielki Mistrz Krzyżacki Herman von Salza i pruski mistrz Herman von Balka wystawiają przywilej lokacyjny dla miasta. Gdy Krzyżacy osiedlili się na ziemi chełmińskiej podjęli starania o założenie uniwersytetu. Nawet papież Urban VI w 1386 r bulla w Genui wydał zgodę na utworzenie w Chełmnie studium generale, czyli uniwersytetu. Jednakże mimo zgody papieża w Chełmnie nie powstał uniwersytet. Zakon krzyżacki znalazł się w trudnej sytuacji politycznej. Liczne spory i procesy sądowe oddaliły założenie uczelni.

    W1473 roku Bracia Wspólnego Życia z Holandii założyli studium particulare, czyli szkołę średnią – gimnazjum. Niektórzy historycy przypuszczają, że M. Kopernik, przed udaniem się na Uniwersytet Krakowski, właśnie w Chełmnie pobierał nauki. Niestety po opuszczeniu przez Braci Wspólnego Życia miast ok. 1530 r. szkoła przestaje istnieć.
    W1554 r, reaktywowano gimnazjum. Na rektora gimnazjum powołano profesora Uniwersytetu Królewieckiego Jana Hoppe. Jednak kadencja Hoppego trwała krótko, gdyż został odwołany przez biskupa chełmińskiego za popieranie i szerzenie poglądów luterańskich.
    W 1692 r. gimnazjum przyjęło nazwę Akademii Chełmińskiej. Nauczycielami w tej uczelni byli księża misjonarze i profesorowie Uniwersytetu Krakowskiego.
    W latach 1756-1779 uczelnia przeżywała swój największy rozkwit, m.in. dzięki temu, że działała jako filia Uniwersytetu Krakowskiego. Warto zauważyć, że do pięknych tradycji miasta należało wystawianie przez młodzież Akademii utworów scenicznych w języku polskim. Po I rozbiorze Polski w 1792 r. Chełmno przeszło pod rządy pruskie. Na skutek wrogiej polityki zaborcy, działalność Akademii jako filii Uniwersytetu Krakowskiego została przerwana w 1779 r., a profesorów krakowskich zmuszono do opuszczenia miasta. Z tą chwilą nastały dla Chełmna smutne czasy.
    W latach 1807-1815 miasto należało do Księstwa Warszawskiego. W tym czasie w miejsce skasowanej Akademii utworzono Szkołę Wydziałową, która po kongresie wiedeńskim przekształcono w Wyższą Szkołę Obywatelską. W odpowiedzi na to sekretarz sądu w Chełmnie Ludwik Wyczyński rozpoczął starania o uzyskanie pozwolenia na otwarcie gimnazjum katolickiego. Zabiegi te zostały uwieńczone pozytywnym skutkiem dopiero w dn. 3/7/1837 r., kiedy to otwarto Królewskie Katolickie Gimnazjum, powszechnie zwanym Gimnazjum Chełmińskim. Mieściło się ono w budynku obecnej SP nr 2 przy ulicy 22 Stycznia. Celem pedagogów tej szkoły było przygotowanie młodzieży męskiej do studiów wyższych. Na uwagę zasługuje fakt, iż Gimnazjum było szkołą niemiecką, ale pod wpływem tendencji wolnościowych w Prusach i przy nacisku polskiej ludności od 19/5/1840 r. wprowadzony został w klasach wyższych, w wymiarze 4 godz. tygodniowo, język polski. Natomiast od 15/4/1849 r. wprowadzono go również w pozostałych klasach. Także lekcje religii dla Polaków i nabożeństwa szkolne w latach 1844-1874 odbywały się w języku polskim. Gimnazjum poprzez naukę mowy ojczystej i poznawanie literatury polskiej kształtowało świadomość narodową społeczeństwa i podnosiło ducha patriotycznego w czasie zaborów. Uczniowie gimnazjum tworzyli także tajne organizacje. W 1839 r. powstały dwa koła filomackie. Ich zadaniem było samokształcenie w zakresie języka polskiego i historii ojczystej.
    W 50 rocznicę wybuchu powstania listopadowego doszło do połączenia obu kół w Towarzystwo Filomatów, najliczniejsze wówczas na Pomorzu. Towarzystwo rozwijało swoją działalność również w innych ośrodkach miejskich do roku 1901, kiedy to zostało zdekonspirowane przez władze pruskie. W dniach 9-12/12/1901 odbyła się w Toruniu rozprawa przeciwko filomatom. Najbardziej obciążone w procesie było właśnie Gimnazjum Chełmińskie i jego wychowankowie. Równocześnie z ogłoszonymi wyrokami sądowymi spadły na filomatów chełmińskich także represje administracyjne, m.in. usunięto z Gimnazjum 12 uczniów zamykając im drogę do wszystkich średnich i wyższych zakładów naukowych w Prusach. Jednocześnie zlikwidowano lekcje języka polskiego i zamknięto polską bibliotekę uczniowską. Odtąd język polski nauczano wyłącznie w konspiracji. Gorliwe realizowanie planu germanizacji przez ówczesnego dyrektora gimnazjum Mathiasa Paulusa „oczyszcza” szkołę z uczniów świadomych polskiej narodowości. Paulus swoim postępowaniem zmniejszył w ciągu 6 lat liczbę uczących się Polaków o połowę.
    Po uzyskaniu niepodległości przez Polskę, w dn. 21/1/1920 nastąpiło przejęcie Gimnazjum Chełmińskiego od niemieckiego dyrektora Weinricha Schroera. Szkoła otrzymała nową nazwę: Państwowe Gimnazjum Staroklasyczne Męskie w Chełmnie – jako pierwsze w historii z językiem wykładowym polskim. W kwietniu 1932 r. nadano jej imię króla Kazimierza Jagiellończyka. W myśl reformy z tego samego roku, staje się ono 4 letnim gimnazjum i 2 letnim liceum. Warto nadmienić, że w okresie 20-lecia międzywojennego Gimnazjum Chełmińskie ukończyło 320 abiturientów.
    Obfitującą w wiele wydarzeń kulturalnych działalność gimnazjum przerywa 6/9/1939 r. wkroczenie wojsk hitlerowskich do Chełmna. Podczas okupacji w gmachu szkoły mieściła się Szkoła Gospodarcza dla Dziewcząt dostępna tylko dla Niemek. Władze hitlerowskie dążyły do zniszczenia najmniejszego śladu polskości w mieście. Rozpoczęła się eksterminacja ludności polskiej. Ginęli też nauczyciele i wychowankowie Gimnazjum Męskiego. Jedni w walce zbrojnej z wrogiem, inni w obozach koncentracyjnych, czy lokalnych miejscach kaźni. Z koszmarnej niewoli niemieckiej Chełmno zostało wyzwolone 27/1/1945 r. z dniem tym nastał nowy etap w dziejach miasta. Wkrótce po wyzwoleniu, bo już 1/3/1945 r. wznowiło swoją działalność Państwowe Gimnazjum o kierunku humanistycznym, które przyjęło nazwę Państwowe Liceum i Gimnazjum w Chełmnie. Swoją siedzibę miało przy ulicy Kościuszki i było uczelnią koedukacyjną. Dopiero w 1952 r. Szkoła Ogólnokształcąca Stopnia Podstawowego i Licealnego została przeniesiona do siedziby przy ul. Dominikańskiej, gdzie znajduje się obecnie. Strukturę organizacyjną zostawiono początkowo taką, jaka była przed rokiem 1939, z tym, ze nauka była teraz bezpłatna, co przyczyniło się do wzrostu liczby wychowanków do 288. W 40-leciu powojennym gimnazjum trzykrotnie ulegało przemianom organizacyjnym. W 1948 r. wprowadzono 11-letnią szkołę ogólnokształcącą stopnia podstawowego i licealnego. W 1964 r. władze szkolne oddzieliły klasy stopnia podstawowego. Od tego czasu szkoła nosiła nazwę Liceum Ogólnokształcące im. M. Kopernika w Chełmnie. Stopniowo zwiększała się liczba uczniów oraz nauczycieli.
    Na kartach historii szkoły z ww. okresu zapisały się m.in. następujące wydarzenia:
    – uroczyste obchody 600-lecia Uniwersytetu jagiellońskiego i Akademii Chełmińskiej z udziałem rektorów uczelni krakowskiej i toruńskiej,
     – nadanie szkole imienia m. Kopernika (12/11/1963),
     – przyznanie medalu pamiątkowego z okazji 200 rocznicy utworzenia MEN,
     – obchody 140-lecia istnienia szkoły (1977),
     – obchody 750-lecia nadania Chełmnu praw miejskich (1983).
    Liceum Ogólnokształcące stojąc u progu III RP musiało pokonać wiele trudności i problemów, które pojawiły się w „nowej rzeczywistości”. Stopniowo rozpoczęto reformować stare liceum zarówno na polu dydaktycznym jak i wychowawczym wprowadzając nowe ciekawe propozycje w życie szkoły, jak np. liczne koła zainteresowań, pracownie komputerowe czy przedsięwzięcia kulturalne. Odbiciem zaangażowanej pracy pedagogów są nagrody zdobywane przez uczniów w licznych konkursach i olimpiadach. W budynku szkolnym przeprowadzono szereg prac remontowych. Całokształt prac dydaktyczno-wychowawczych oraz pozalekcyjnych liceum został wyróżniony przez władze oświatowe. W ten sposób szkoła wkroczyła w XXI wiek.
    Przedstawiając historie liceum nie wolno zapomnieć o wybitnych postaciach związanych z tą placówką, które zapisały się na kartach historii nie tylko szkoły. Spośród długoletnich dyrektorów
i pedagogów naszej szkoły na uwagę zasługują:
     – I dyrektor Gimnazjum Chełmińskiego w latach 1837-1843 – nauczyciel wyższy i teolog Karol Richter, traktował swój urząd jako wielką misję dla kościoła katolickiego i młodzieży gimnazjum. Chociaż był Niemcem, wystąpił z prośbą do władz o wprowadzenie nauki języka polskiego w gimnazjum,
     – II dyrektorem został wyższy nauczyciel filolog klasyczny prof. dr Wojciech Łozyński, Polak rodem
z Chełmna. Pod jego kierownictwem (1844-1882) szkoła stała się ośrodkiem nauki, oświaty i kultury polskiej,
     – Henryk Gołębiowski, dyrektor sprawujący kierownictwo przez 25 lat (1960-1985), wybitny fizyk. Podczas swojej kadencji wyremontował i zmodernizował budynek, uruchomiony został radiowęzeł oraz zorganizowano internat dla uczniów dojeżdżających.
    Do grona wybitnych wychowanków należą lekarze, prawnicy ekonomiści, pedagodzy, kompozytorzy czy dziennikarze:
     – Ludwik Rydygier – wybitny chirurg, który jako pierwszy dokonał resekcji żołądka. Operację wykonał w swej prywatnej klinice właśnie w Chełmnie,
    – Franciszek Raszeja – w okresie międzywojennym był profesorem nadzwyczajnym i kierownikiem Kliniki Ortopedycznej Uniwersytetu Poznańskiego, kontra należała do najnowocześniejszych w Polsce. Pełnił również funkcję wiceprezesa Polskiego Towarzystwa Zwalczania Gośćca. Był znany jako wyjątkowo uczciwy człowiek i lekarz. Został zamordowany przez hitlerowców w 1942 w W-wie podczas pełnienia obowiązków lekarskich,
     – Jan Nierzwicki – dentysta, działa społeczno-światowy, autor „Księgi Pamiątkowej stulecia Gimnazjum Męskiego w Chełmnie w latach 1837-1937” oraz innych prac o mieście. Zamordowany przez hitlerowców w Klamrach k/Chełmna,
     – Aleksander Korczyński – prof. śpiewu w Chicago, dyrygent Związku Śpiewaków Polskich w Ameryce,
     – Joachim Grabich – prof. zwyczajny klasy organów w Akademii Muzycznej w W-wie i Krakowie,
     – Dr Maria Murawska – od pocz. lat 90-tych adiunkt w Akademii Muzycznej w Bydgoszczy, dziekan wydziału instrumentalnego.
    Liczni absolwenci byli duchownymi. Warto wspomnieć chociażby ks. Stanisława Kujota – otrzymała tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego, autor rozpraw naukowych, inicjator wydania serii „Fontes” i serii „Zapiski”. Inni wybitni absolwenci – pracownicy to:
Leon Raszeja – sędzia, międzywojenny prezydent Torunia, Mieczysław Łyskowski – sędzia, poseł do sejmu pruskiego i członek Sejmowego Koła Polskiego.
   W dziedzinie literatury współczesnej na uwagę zasługuje Kazimierz Kowalski – autor wielu powieści, opowiadań i utworów dramatycznych. Wśród absolwentów szkoły są również artyści i plastycy, np. Stefan Wojciechowski – adiunkt Wydziału Sztuk Pięknych na UMK w Toruniu, Mariusz Kałdowski – absolwent ASP w Krakowie, autor wielu prac wystawianych w kraju i zagranicą. Liczba wybitnych absolwentów jest znacznie większa. Wielu z nich walczyło w powstaniach narodowych, w I i II wojnie światowej. Brali też udział w walkach konspiracyjnych i partyzanckich z okupantem, a także w podziemiu antykomunistycznym.
   Nie ulega wątpliwości, ze szkoła chełmińska wniosła poważny wkład w rozwój kultury narodowej i przez 170 lat swojej działalności dobrze służyła sprawie polskiej.
   Dzisiejsze liceum nadal chce konturować piękne tradycje szkolnictwa polskiego, a także pomóc młodzieży odnaleźć się w nowej europejskiej rzeczywistości.

Literatura:
1. "Z DZIEJÓW GIMNAZJUM I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO W CHEŁMNIE" dr Stefan Rafiński
2. "CHEŁMIŃSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY" dr Stefan Rafiński
3. "DZIEJE CHEŁMNA, ZARYS MONOGRAFICZNY" pod redakcją Mariana Biskupa
 

Archiwum